Dokumentalaren estreinaldiaren ondoren, Lazkaoko frontoira inguratu dira denak, hamaiketako egin ostean, omenaldi ekitaldia egiteko. Erramun Amundarain, hasierako boluntario izan zena eta lehengo urtean zendu zena, gogoratu dute bere argazki bat ipiniz oholtza gainean. Egunean zehar Kuxkuxtu txaranga urruñarra ere badabil giroa alaitzen. Behin omenaldia amaituta bazkaria egon da frontoiean bertan.

Omenaldiko argazkiak eta bideoa.

Errigorako boluntarioei omenaldia

Errigorako boluntarioei omenaldia

Errigorako boluntarioei omenaldia

Errigorako boluntarioei omenaldia

Errigorako boluntarioei omenaldia

Errigorako boluntarioei omenaldia

Errigorako boluntarioei omenaldia

Errigorako boluntarioei omenaldia

Errigorako boluntarioei omenaldia

Errigorako boluntarioei omenaldia

Errigorako boluntarioei omenaldia

Erakusketa honen ideia duela bi urte sortu zela azaldu du Gurutze Langarika Ikatzako lehendakariak: «Duela bi urteko elkartearen batzar orokorrean erabaki genuen bazkideon erakusketa kolektibo bat egitea, eta deialdia eginda, bost bakarrik agertu ginen prest. Kostatu zaigu ideia gauzatzea, baina hemen dago emaitza».

Argazki pertsonalak direla dio, «artistikoak, autore argazkiak». Bakoitzak sei argazkiko serie bat osatu du, eta kalitate altuan inprimatuta, berriki margotu duten Kultur Etxeko erakusketa aretoko hormetan eskegi dituzte; «dotore geratu da». Egiten duten lana erakusteko eta ezagutzera emateko modua dela nabarmendu du.

Lan hori Legazpin baino lehen, Elgoibarren erakutsi dute irailean, Kultur Kafean. Gero, Urretxura, Zumarragara eta Donostiara eramango dute erakusketa.

Bost argazkilari, bost gai

Langarika «sormenaren zale amorratua» da. Teknika eta estetika konbinatuz, eta  kameraren mugimendua erabiliz, estilo piktorikoaren antzekoa lortu nahi du. Emakumeak etxe gorriaren aurretik pasatzen gaia aukeratu du.

Iosu Garairen gaia, berriz, Antsietatea da. «Natura eta bidaien maitalea» da, eta bi arlo horiekin lotuta dago bere lana. Argazkiak errealismotik abstrakziora lantzen ditu, « esperimentazioaren eskutik» inpresionismoa, erromantizismoa, minimalismoa bezalako estilo piktorikoak landuz.

Jesus Alonsok naturari eskaini dio erakusketa. «Naturari egindako argazkietan kameran nahita egindako mugimenduaren edertasuna eta indarra» helaraztea da bere helburua.

Jose Venegasek «momentuen argazkiak ateratzea» du gustuko, eta «edozein motatako argazkiak ateratzen dituen argazkilaria» da. Erakusketan Bizitza hemendik igaro zen eta bere forma lurrean utzi zuen» gaia landu du.

Miguel Angel Perez natur argazkilaria da, eta txoriak dira bere «pasioa». Bizitzaren eta heriotzaren artean izenburua harri dio bere argazki sortari.

Proiektua Larrea musikariaren biloben «kezka» batetik sortu zela dio Maizek «Berazadi-Larrea familiak bazekien beraien aitona musikaria, pianojolea eta konpositorea izan zela, baina sekula ez ziren musika hori entzuten jarri». Beraz, «pianojolearen bilobak duela 7 urte hasi ziren musikariaren lana eta bizitza berreskuratu nahian».

Jakinmin hori abiapuntutzat hartuta hasi ziren proiektu horiei forma ematen. Familian biloba asko dira, baina bereziki bik bultzatu dutela proiektua dio kazetariak, «Elena eta Maria Teresa Berazadi Larrea ahizpek».

Liburua gehiago Valentin Larrearen biografian oinarritzen da. Dokumentala, aldiz, gehiago «Berazadi-Larrea bilobek beraien arbasoaren bizitza eta musika berreskuratzeko egin duten prozesuan», azpimarratu du kazetariak. Gehitu du liburua idazteko familiak gordeta zuen dokumentazioa «ezinbesteko» informazio iturria izan dela: «Gordeta zituzten musikariaren oroigarri, diploma eta sariak».

Gabiriarra bere garaian musikari ospetsua izan zen, baina gaur egun «adintsuenek kenduta» ahaztuta dagoela aitortu du Maizek. Hor, liburua idazteko izan duen arrazoietako bat. Hala eta guztiz ere, idazten hasi aurretik hutsune handia zegoela dio: «Duela mende eta erdi jaio zen, eta hemeroteketan informazioa agertzen bazen ere, bilaketa lan sakona eskatu du».

Informazio iturriak

Informazio bilketa lanean hasi eta leku batean bakarrik aurkitu zuela musikariaren inguruko informazioa azaldu du Maizek: «Auñamendi entziklopedian zetorren Valentin Larreari buruzko sarreratxo bat eta gutxi gehiago». Horregatik, hemeroteka askotan begiratu duela dio: «Madrilen ikasi eta Iruñean bizi zelako leku horietako, garai horretako, prentsan bilatzen nuen».

Idazleak aipatzen dituen beste iturri batzuk dira, gaur egungo musika ikasleen gradu edo master amaierako lanak. Bi nabarmendu ditu: «Bata, Ignacio Arakistain organista azpeitiarra, Musikene saria irabazi zuen Valentin Larrearen lanarengatik. Bestea Iñaki Gezala irungo pianista. Horrek ere gradu amaierako lanean, Valentziako unibertsitatean, Valentin Larrearen musika eta bere estiloa landu zuen».

«Gozoki gustagarria»

Valentin Larrearen bi bilobek ezagutzen zuten lehendik Maiz, «herrian musikariaren inguruko kontzertu batzuk antolatzen lagundu nielako». Horretaz gain, Gabiriako Memoria Historikoko lan bat egin zuen kazetariak. «36ko gerraren inguruko liburu bat». Liburua ikusita zeukaten, eta hori kontutan hartuta beraien arbasoaren inguruko liburua idazteko pertsona egokia zela iruditu zitzaien.

3 urte inguru igaro ditu Maizek liburua idazten amaitzeko. Gehitu duenez, bi helbururekin abiatu zen: «Batetik, Valentin Larrearen bizitza eta biografia lantzea; nor izan zen, zer egin zuen, non ikasi zuen edo musika jotzen non ibili zen…». Bestetik, musikariaren lana «ezagutaraztea».

Kazetari ofizioan horrelako lanak «gozoki gustagarriak» direla aitortu du Maizek. Gaineratuz barruko sen batek esaten ziola: «Hemen pertsonaia interesgarri bat dago aztertzeko». Asebeteta dago emaitzarekin.

Baigorri eta Vera dira taldearen dinamizatzaileak, eta integrazioan adituak. Baigorri Legazpin jaioa da, eta Vera, Perun. «Denok ditugu begirada desberdinak. Gure jatorriaren arabera, kultura bat dugu, desberdin ikasi dugu, gizartea eta erlijioa desberdinak dira… Gizakiak garenez, denak gara desberdinak, eta horregatik da garrantzitsua denak elkar ezagutzea, denok egin dezakegulako ekarpena geroz eta aldakorragoa den gizarte hau osatzeko».

Verak bere adibidea jartzen du: «Ni Perutik etorria naiz, baina familia bat dut, historia bat, ibilbide bat, ikaspen batzuk, esperientzia… nik badut zer eskaini gizarte honi, eta aldi berean prest nago hemen dagoena jasotzeko, ikasteko. Hori erakusteko sortu dugu Taupada, kanpotik gatozenok ekartzen duguna eta emateko duguna erakusteko».

Baigorrik aurreiritzietan jarri du fokua puntu honetan: «Bertakook aurreiritzi ugari ditugu, eta horiek alboratu eta kanpotar horiek dakartena ezagutzen saiatu behar gara, jakin nondik datozen, zer diren, eta dakarten horrekin, aberastu». Kanpokoak, gainera, hemengoa ezagutzeko irrikan datozela dio, eta zubi lana egitea ere egokitzen zaio, adibidez, hemengo ohiturak azaltzeko.

Taupada, familia bat
Taupada «lagun arte bat» da, «familia bat». Baigorri eta Veraren ondotik, Senegaleko Ousmane, Kubako Sonia. Mendebaldeko Saharako Laila, Nigeriako Estella, eta Costa Ricako Carolina elkartu ziren, eta guztien integrazioaren bila indarrak batu dituzte, gerora elkartu diren kide gehiagorekin batera.

Carolinak dionez, Taupada «akonpainamendu bat» da, «Taupada sortu aurretik, geure aldetik elkartzen ginen eta hitz egiten genuen sentitzen genuenaz: galduta ikusten genuen geure burua, laguntasunik ez genuen bertakoen aldetik, aintzakotzat ez gintuztela hartzen sentitzen genuen… Elkartean laguntasun hori aurkitu dugu, ulertuak sentitzen gara, eta guk ere emateko asko dugula sentitu dugu».

Nigeriako Estellak ere laguntasuna nabarmendu du, «ni bakarrik nago, ez dut odoleko familiarik hemen, elkartekoak dira familiakoak. Arazoren badut, deitu eta laguntzen saiatzen dira».

Sare sozialak
Aurrez aurreko topaketez gain, sare sozialak erabiltzen dituzte. Instagramen du kontua, @asoc.taupada izenarekin, eta Youtuben ere kanal propioa du, Asociacion Taupada. «Jendearengana iristeko modurik eraginkorrenak dira, batez ere gazteengana». Tik Tok-en ere laster irekiko dute kontua.

Elkarrizketak zabaltzen dituzte sare sozial horietan, jatorrizko hizkuntza erabilita, arabiarra, gaztelera edo wolof-a, bakoitzaren errealitateak, iritziak edo esperientziak ezagutzera emateko. Laila da bideo horietako batzuen protagonista, eta azaldu duenez, «egiten ditugun bideoei esker, legazpiarrengana eta jende gehiagorengana iritsi gara. Elkartea ezagutzera emateaz gain, geure buruak aurkeztu ditugu, kultura desberdinak erakutsi ditugu… azken batean, elkarte hau horretarako dago sortuta, munduari erakusteko denak elkartuta gehiago garela, eta askoz ere gehiago egiteko gai izango garela. Eta aldi berean, Legazpira kanpotik etortzen direnei laguntzen diegu».

Kubatik duela hilabete batzuk iritsitako Soniak dioenez, «han nengoela, nik uste nuen denak oso desberdinak ginela, baina hona iritsi eta harriduraz konturatu nintzen ez garela hain desberdinak, denak oso antzekoak gara, nahiz eta jatorria ez izan berdina. Taupadan egoteak denak elkartzeko balio du, guztiok komunean ditugun gauzak eta ezaugarriak bateratzeko».

Euskara eta interakzioa
Euskara da bateratzeko bitartekoetako bat, Baigorrik zehaztu duenez. «Bideoak euskaraz daude azpititulatuta, kanpotik etorritakoak ere gure hizkuntzara hurbiltzeko. Izan ere, geure gaiei ere garrantzia eman behar diegu, eta geure kultura eta hizkuntza zaintzen ditugula ikustea asko gustatzen zaie, balio handia ematen diote horri».

Hizkuntza da, azken batean, integraziorako ezinbesteko tresna. Baina ez bakarra, eta herriko beste elkarteekin interakzioa da beste faktore garrantzitsu bat. Horregatik, Legazpitik Argia Kubari egitasmoan, Munduko arrozen festan eta Munduko jolasen topaketan parte hartu du Taupadak, eta larunbatean ospatuko den Kulturen arteko egunean ere ziurtatuta du bere presentzia.

Proiektu gehiago dituzte etorkizunerako: mendi irteerak, antzerkia, sukaldaritza saioak…

50 urtetik gora Ordizian jardun duten saltokien inguruko erakusketa azaroaren 8ra arte ikusgai jarri dute D’Elikatuz zentroan, eta herriko lau merkatarien esperientziei ahotsa emanda, haien ibilbideak gogoratu dituzte. 

Denda, etxe bihurtuta

1943an ireki zituen ateak Agirre zapatadendak. Miguel Agirre eta Francisca Eskisabel ataundarrek Santa Maria kaleko 11. zenbakian alokatu zuten lokala, eta eguneroko produktuak saltzen hasi ziren: espartinak, abarkak, katiuskak… Denborarekin, jantzi eta oinetakoak ere gehitu zituzten eskaintzara.

Garai hartako merkataritzaren argazkia da Agirreren historia. Ohikoa izaten zen denden atzealdean sukaldea izatea. Maria Antonia Arratibelek, jabeen ilobak, azaldu du azoka egunetan goizeko 08:00etatik gaueko 20:00ak arte ematen zutela lanean. «Dendan bertan bazkaltzen genuen, eta bezero bat sartzen ikusten genuenean, dendara itzultzen ginen».

«Dendan bertan bazkaltzen genuen, eta bezero bat sartzen ikusten genuenean, dendara itzultzen ginen»

Maria Antonia Arratibel. Agirre zapatadenda

1956an, Maria Antonia eta haren ahizpa negozioan sartu ziren. Hamabi urte geroago, bigarren denda ireki zuten Torresolen, baina alokairuan jarri eta betiko dendan jarraitu zuten. Negoziak, ordea, beste aldaketa bat bizi izan zuela gogoratu du Arratibelek: «2001ean, eraikin berria egiteko erabakia hartu eta, obrak iraun bitartean, Maribaratza kaleko 10. zenbakira aldatu ginen». 2003ko otsailaren 1ean itzuli ziren jatorrizko lokalera. 2005era arte jarraitu zuten; urte hartan erretiroa hartu zuten bi ahizpek, eta familiaren hurrengo belaunaldiak hartu zuen lekukoa: Ricardo Goiburu Arratibelek, Maria Antoniaren semeak.

Tailerretik, dendara

Vicuñaren ibilbideak, berriz, saltokiak denboran nola egokitu behar izan duten erakusten du. 1930ean, Amalia Vicuña jostunak mertzeria ireki zuen Santa Maria kaleko 9. zenbakian; atzealdean jostun-tailerra zuen eta ezkontzako soinekoak egiten zituen.

1942an Jose Ajuriarekin ezkondu zen, eta bi seme izan zituzten, Jose Ignacio eta Alberto. Familia osoak jardun zuen negozioan lanean. Ama, ordea, 54 urte zituela hil zen, eta aitak eta bi semeek beste lokal bat erosi zuten, arropa-konfekzio eta puntuzko genero denda martxan jarrita. Alberto Ajuriak dio hamalau urtez jardun zutela bertan: «Negozioa sendotzea lortu genuen».

«Anaia Kale Nagusira joan zen, kirol denda handitzeko, eta guk jatorrizko lokalean segi genuen»

Alberto Ajuria. Vicuña Confeccion

Gerora, Bar Navarro zegoen etxea erosi eta gaur egun Santa Maria kaleko 17. zenbakian dagoen eraikina egin zuten. Albertoren eta haren emaztearen ardura izan zen beheko solairuko eta sotoko Vicuña Confeccion denda. Lehen solairuan, berriz, Jose Ignacio anaiak eta haren emazteak etxerako arropa saila jarri zuten; gerora, Vicuña Sport kirol-denda bihurtu zen. Denborarekin «negozioaren bidea» zatitu zitzaien bi anaiei: «Anaia Kale Nagusira joan zen, kirol denda handitzeko, eta guk jatorrizko lokalean segi genuen». 

Erreleboa, familiaz harago

Lasa Harategiaren historia ere 1943an hasi zen. Miguel Lasak Euskal Herria kaleko 10. zenbakian ireki zuen negozioa. Hiru urtera, Benita Armendarizekin ezkondu eta bi seme-alaba izan zituzten: Mila eta Nikolas. Miguel 41 urte zituela hil zen, eta Benitak hartu behar izan zuen negozioaren ardura. Seme-alabak ere gaztetatik hasi ziren amari laguntzen. Mila ezkondu eta gutxira negozioa utzi zuen, eta Nikolasen emaztea sartu zen, Loli Dorronsoro.

«Hamar urte beteko dira aurten, Maxik negozioaren ardura hartu zuenetik»

Nikolas Lasa. Lasa harategia

Nikolas Lasak jakinarazi duenez, etxea eraitsi zutenean, «harategiak lekuz aldatu behar izan zuen», eta kale bereko 14. zenbakira mugitu ziren. Erretiratu zenean, Lolik hartu zuen negozioaren ardura, 2018ra arte. Erretiroa hartu zuek hark ere, baina ordurako, hasia zen familiaz kanpoko pertsona bat negozio-familiarrean laguntzen: Maxi. «Hamar urte beteko dira aurten, Maxik negozioaren ardura hartu zuenetik», nabarmendu du Lasak.

Garai berrietara egokituz

Zabaleren historia 1923an hasi zen, Juan Goiburuk Santa Maria kalean okindegia ireki zuenean. Lantegiak egurrezko labea eta errota zituen, eta haren emazte Venancia Beitia arduratzen zen dendaren kudeaketaz. Hasierako okindegia, denborarekin, bestelako elikagaien salmentarekin osatu zuten. Soltean eskaintzen zituzten zerealak eta lekaleak, bezeroen eskaeraren arabera eta kantitate txikitan, garai hartan erosketak egunerokoak baitziren.

«Ontziratutako produktuak eta izoztutako produktuak eskaintzen hasi ginen 1956an»

Carmen Esnaola. Zabale

1956an Juan Goiburu hil ondoren, haren seme Manuel Goiburuk hartu zuen negozioaren ardura, eta haren emazte Carmen Esnaola izan zen dendaren buru. Eskaintzan aldaketak egin zituzten orduan. «Ontziratutako produktuak eta izoztutako produktuak eskaintzen hasi ginen», dio Esnaolak.

1985ean, hirugarren belaunaldia sartu zen negozioan, Juan eta Mari Carmen Goiburu Esnaola anai-arreben eskutik. Elikaduraren arloari eutsiz, produktu ekologikoen eta belar-dendaren aldeko apustua egin zuten, eta akupuntura eta nutrizio-tratamendu zerbitzuak ere eskaintzen hasi ziren. Horrela, okindegi gisa sortutako negozioak ia mende bateko ibilbidean eskaintza eta jarduera aldatzen jakin du, garaiko beharretara egokituz.

Etxeberria bizikletan, Zabaleta eta Alberdi korrika. Beteranoa bi gazteren aurka. Maiatzaren 9an, San Isidro jaietan itxi zuten apustua, «goizeko ordu txikitan», kontatu du Etxeberriak. Bizikletarenak ez zuen berehalakoan konbentzitu, «56 urte ditut eta 14 urte nituenetik ez naiz bizikleta gainera igo», dio. Momentuan gehiegi pentsatu gabe eman zuen baiezkoa, baina ez dago damututa, «10 kilo kendu ditut eta osasunarentzako onuragarria izaten ari da entrenamendua». Uztailetik gogotsu dabil bere burua prestatzen. 

Profesionalen bizikleta

Bizikletarik ez izanagatik, ez du edozein bizikletarekin entrenatu: «Alex Aranburuk utzitako batekin ibili naiz, profesionalena. Lehenengo bat utzi zidan eta pasa den astean beste bat ekarri dit, ona; Movistarren zegoenean ibilitakoa. Hala agindu zidan; apustua onartuz gero berak utziko zidala entrenatzeko bizikleta». 

Zumarragatik joanda, Santa Lutzi auzoko sarreran dagoen biribilgunean hasiko dute apustua. Zabaletak Igartubeitiraino dauden 850 metroak egingo ditu aurrena, eta handik helmugara arteko 1,5 kilometroak Alberdik egingo ditu erreleboa hartuta. Etxeberriaren estrategia bere indarrak ondo dosifikatzea da, «badakit Zabaleta topera aterako dela eta hari segika ateratzen banaiz indarrik gabe geratuko naiz berehala», dio. 11 minutu eta erdiko denbora muga jarri dio bere buruari, «gazteek seguru gutxiago beharko dute, baina lanak emango dizkiet», ohartarazi du.  

Gazteen erronka

Zabaletarentzat eta Alberdirentzat ere erronka bat da larunbateko desafioa. Zabaleta korrika ibiltzen zen orain urte batzuk, baina lesio baten ondorioz lehiatzeari utzi behar izan zion. Alberdi berriz, bizikletan ibili izan da, baina korrika behin ere ez. Bakoitza bere aldetik ari da larunbateko saioa prestatzen. «Nire kabuz nabil. Hasieran kilometro luzeagoak egin ditut, korrika ohitzeko eta azken egun hauetan serie motzagoak egiten nabil», esan du Alberdik. Etxeberria gogor entrenatzen ari dela jakitun, beraiek ere «gerra emateko prest» daudela adierazi du. 

Apustuaren kontura giroa berotuta dago Ezkion, «saltsa handia dago», dio Alberdik. Desafioaren ondoren, herri bazkaria izango da. Dagoeneko 175 herritarrek eman dute izena, eta ondoren Dj Ostorekin dantzaldia. Festa ordu txikietara arte luzatuz gero, zeinek daki ez ote den beste erronkaren batekin amaituko eguna.

Pascual beti izan da mendizalea. «Beti izan dut gustuko kirola egitea. Batez ere, mendira joatea. Baina korrika egitea ere gustatzen zait. Hori dela eta, mendiko lasterketetan parte hartu izan dut. Dena den, gehien gustatzen zaidana martxak egitea da. Beitia mendi martxaren ia ekitaldi guztietan parte hartu dut».

Ibiltzeak mesede egiten dio. «Neguan gaizki pasatzen dut, hotzarekin eta iluntasunarekin sufritu egiten baitut. Beroa eta argia behar ditut. Hori dela eta, neguan etxetik ateratzeko, erronka hau jarri nion nire buruari. Izan ere, urte bakar batean Antiora 1.000 aldiz igo ahal izateko, ia egunero etorri beharra dago. Egia esan, neguan, etxera itzulitakoan, abiatu aurretik baino askoz ere hobeto sentitzen nintzen».

Bere helburua 2026an Antiora mila aldiz igotzea zen, baina hamar hilabete baino gutxiagotan lortuko du. «Oraindik gogotsu nagoenez, urte amaiera arte jarraituko dut. Ea zenbat aldiz igotzen naizen. Dena den, nire helburua ez da marka bat ezartzea. Gai pertsonala da. Nire helburu bakarra gorputzez eta buruz ondo sentitzea da».

Antiora joaten den bakoitzean lau kilometro egiten ditu, beti errepidetik igotzen eta jaisten baita. «Antiora heltzen naizenean, iturrian ur pixka bat edaten dut eta beherako bidea hasten dut. Egun batzuetan bizpahiru aldiz etorri naiz, beste batzuetan zazpi edo zortzi aldiz… Gogoaren eta denboraren arabera. Gehien igo naizen egunetan, hamar aldiz igo naiz».

Batzuetan goizetan igotzen da, beste batzuetan arratsaldetan, goizetan eta arratsaldetan ere bai… «Ez dut ordutegirik eta ezta egutegirik ere». Antiora 1.000 aldiz joateko denbora asko behar da, baina emaztearen babesa du. «Egitasmoaren berri eman nionean, animatu egin ninduen. Niretzako onuragarria izango zela uste banuen, egiteko esan zidan. Batzuetan nirekin etortzen da», aipatu du.

Ehunka igoera, ehunka istorio. «Urtarrilaren 1ean ekin nion eta euriarekin eta elurrarekin etorri izan naiz. Etxera blai-blai eginda iristen nintzen. Nora noa?, pentsatzen nuen. Baina egin beharra nuen. Igotzeari uzten banion… Udaberrian hobeto sentitzen hasi nintzen eta askotan etorri nintzen».

Jendea, harrituta
Oso ezaguna da Antiora joateko ohitura dutenen artean. «Egunero behin baino gehiagotan ikusten ninduten eta zertan ari nintzen galdetzen zidaten. Lagun asko egin ditut Antiora etortzeko ohitura dutenen artean. Herritar asko ia egunero etortzen dira».

Bera ere ia egunero igo da. Urtea Antiori eskaini dio. «Izazpira, Samiñora, Oletara, Irimora, Elosura… joatea ere gustatzen zait. 25-30 kilometroko ibilaldiak egitea gustatzen zait. Urtero Donostiara eta Arantzazura joaten naiz oinez, Leitzarango bidea ere egiten dut… Baina aurten Antiora etorri naiz batez ere». Ez da aspertu, ordea. «Urteko lehen egunetan berehala etxera itzultzeko gogoa nuen: egunero gauza bera, hotza… Baina ohitu egin nintzen. Urtea amaitu arte jarraituko dut eta datorren urtean ere Antiora etorriko naiz. Hori bai, gutxiagotan igoko naiz eta gorago joango naiz».

Izan ere, Antio oso toki berezia da beretzat. «Gaztea nintzenean, ermitaren zaharberritze lanetan parte hartu nuen». Duela 50 urte baseliza zaharberritzen lagundu zuen eta aurten errepidea higatzen lagundu du. Bost zapatila pare gastatu ditu.

Zaldibiako elizan Meza Berria eman zuenekoa, 1947. urtean, aita-amak alde banatan dituela.Iztueta elkartea

Etxeberria ezagutzen zutenek diote «esku onekoa» eta «pazientzia handikoa» zela: «Edozein tresna, aparatu, erloju, auto… askatu, pieza guztiak sakabanatu, konpondu eta berriro osatzeko trebea zen».

Txikitatik mutiko «bizia» zela diote Iztueta elkartekoek: «Korrika, bizikletan eta pilotan oso abila zen». 12-13 urterekin Gasteizko Seminariora joan zen apaiz ikasketak egitera. 1974ko ekainean apaiztu zen bertan, eta Meza Berria, 1947ko uztailean eman zuen Zaldibiako Santa Fe elizan. Gipuzkoako Eliza garai hartan Gasteizko diozesiaren barruan zegoen, eta Ekuadorko Los Rios eskualdean zeukan misioan. Beraz, Etxeberria inguruko apaiz euskaldun gehiagorekin, Jexux Dorronsoro ataundarra tartean, Ekuadorra joan zen, 1952an.

Misiolari Ekuadorren
Etxeberria, ordurako, hasia zen Euskal Herriarekiko nahiz euskararekiko «mira eta maitasuna» erakusten: «Handik bidaltzen zituen argazkietan ematen zuen azalpena beti euskaraz idazten zuen». 50eko hamarkadan euskaraz «inork gutxik» idazten zuela nabarmendu dute Iztuetakoek.

Etxeberriak Ekuadorren jende asko ezagutu zuen, «espainiar kolonizatzaileekiko amorrua» sentitzen zutena: «Bere erara bideratuko zuen elizaren ebanjelizazioa».

Guarandan, 1957. urtean. Ekuadorreko lehenengo frontoian, Jai-Alain, gaztetxoekin.Iztueta elkartea

Ekuadortik, 1958an, «nahi baino lehenago» itzuli zen Zaldibiara: «Ekuadorren kamioi batek azpian harrapatu zuen, hura konpontzen ari zela, eta bizkar hezurra oso kaltetua ekarri zuen».

Zaldibiara itzulera
1960ko hamarkadan Francoren diktadurak euskararen eta euskal kulturaren aurka gogor jotzen zuenean, hasia zen Euskal Herrian giro berri bat pizten. Ezkutuan, klandestinitatean, antolatzen hasiak ziren itotzear zuten hizkuntza eta kultura berpizteko asmoz.

Manuel Etxeberria apaiza, erdian, makuluekin, Ekuadortik Zaldibiara itzuli zenean, 1958an.Iztueta elkartea

Iztueta Kultur Elkartekoek gogorarazi dutenez, hortxe ziren lehenengo ikastolak, gau-eskolak, mendi eta kultur elkarteak, herritarrak lozorrotik atera nahian. «Elizak, edo hobeto esanda, apaiz eta eliztar batzuek rol garrantzitsua jokatu zuten garai horretan elkarte, ikastola horrelako mugimenduei babesa ematen». Etxeberria izan zen apaiz horietako bat.

Zaldibiako gazteekin ekintza ugari egiten zituen Etxeberriak; hala nola, mendi irteerak, antzerkiak, txistua jotzen erakutsi… Etxeberriari ekintza horiek behin baino gehiagotan ekarri zizkioten arazoak.

Apaizaren azken urteak osasun arazoek eta momentuko egoera soziopolitikoarekin zituen desadostasunek markatu zituzten. Hala ere, gizon «eskuzabala» izaten segitu zuen, «etxez etxe gaixoak bisitatzen eta beharrean zegoenari laguntzen».

Anaia Antoniorekin, 1990. urtearen inguruan. Eskubikoa da Manuel.Iztueta

Mujikaren bizitza XX. mendearen lehen erdialdearen erakusle bikaina da. Mendeko lehen 50 urte haiek eman zuten guztia ezagutu zuen: txirotasuna, gerra, garapena… 1926an jaio zen, Urretxun, langile familia batean. Berak 5 urte zituenean familia Frantziara joan zen etorkizun hobe baten bila eta Bigarren Mundu Gerra pairatu zuten. Mujikak makiekin bat egin zuen, nazien aurka borrokatzeko.

Txirrindularitza maite zuen eta gerra amaitu zenean berriro ekin zion. 1949an Frantziako txirrindulari onena izendatu zuten. Loria zain zuen, baina hurrengo urtean auto istripu batean hil zen. Hileta sekulakoa izan zen. Fausto Coppi handiak bizikleta bat oparitu zion bere familiari, aitortza gisa. Familiaren herrian, Boulogne-sur-Gesse, kale bat du. Bere bizitza pelikula bat egiteko modukoa da. Pelikularik ez du oraindik, baina liburua bai: Emilio Quilez Parra arabarrak idatzi du eta ostiralean aurkeztuko du, 13:00etan, Urretxuko udaletxean.

Quilezek jarduera fisikoaren gradua egin zuen eta Alaves futbol taldeko entrenatzailea izan zen hiru aro ezberdinetan. Arabako entrenatzaile eskolako irakaslea ere izan da. Horretaz gain, komunikabide askotan lan egin du: RNE, La Voz de España, El Periodico de Alava, Diario de Noticias, Radio Vitoria…

Hainbat liburu idatzi ditu, gainera. Montero familiako txirrindulariei buruzkoa eta Arabako futbolari buruzko bi. Monterotarrei buruzko liburua idazten ari zenean izan zuen Mujikaren berri. «Gasteizen bizi den urretxuar batek, Andres Calvok, bere herrian ere oso txirrindulari on bat izan zela aipatu zidan. Ikertzen hasi nintzen eta sekulako istorioa du. Hasiera-hasieratik: bere gurasoak Dorletako santutegian ezkondu ziren (txirrindularien zaindaria) eta, beraz, txirrindulari izatera deitua zegoen», azaldu du.

Txirrindulari bikaina izan zen. «Garai hartarako altua zen (1,76) eta oso indartsua. Frantziako talde indartsuenarekin fitxatu zuen, Mercier, eta Antonin Magnek ofizioa irakatsi zion». Magnek bi aldiz irabazi zuen Frantziako Tourra, zuzendari izan aurretik.

1949an, 23 urterekin, Frantziako txirrindulari onena izan zen. Bordele-Paris lasterketa ospetsua irabazi zuen eta hirugarren postuan sailkatu zen Paris-Roubaix eta Paris-Bruselas probetan. Kopenhagen (Danimarka) jokatu zen Munduko Txapelketan Frantziako selekzioko liderra izan zen.

Loria behatz puntekin ukitzen ari zenean, istripua izan zuen. Lasterketa batera bidean, Jean Rey txirrindulariarekin eta honen managerra zen Rene Galley-rekin, autoak kamioi baten aurka jo zuen. Mujika eta Rey hil egin ziren. «Hileta sekulakoa izan zen».

Aurkezpenak
Liburuan hori guztia eta askoz ere gehiago jaso du. Urretxuko aurkezpena Mujikaren jaiotzaren mendeurrenean izango da. Ekitaldira bere senitartekoak etorriko dira: bere arreba Benita, bere anai Leonce, azken honen emaztea (Jacqueline), Benitaren semea (Gerard) eta Gerard-en emaztea (Michelle). Hilaren 25ean bigarren aurkezpen bat egingo dute, Dorletako santutegian.

1949ko Paris-Roubaix proban.

Bordele-Paris probako helmugan.

Galley, Rey eta Mujikaren autoa, istripuaren ondoren.

Mujikaren hilkutxa, Boulogne-sur-Gesseko hilerrira bidean.

Euxebiok 68 urte ditu eta berak ere aitarekin, Alejandro Zabalarekin, ikasi zuen musean jokatzen. «12 urterekin jokatu nuen lehen txapelketa, aitarekin. La Salle-Legazpi ikastetxeko gimnasioan jokatu genuen lehen txapelketa hura. Lehen kanporaketa irabazi egin genuen eta bigarrenean kanporatu egin gintuzten. Aitarekin ikasi nuen musean jokatzen. Garai hartan asko jokatzen zen kartetan: musean, tutean…».

Aitarekin beste txapelketa pare bat jokatu zuen eta ondoren lagunekin hasi zen. «Unibertsitatera joan nintzen, irakasle-ikasketak egin nituen Ategorrietan, eta han ere asko jokatu nuen: musean, tutean, eskoban…». 

«Kortarekin askotan jokatu dut, baina ez dut bikote finkorik. Herrian semearekin jokatzen dut»

Euxebio Zabala. Zumarragako muslaria

Txapelketa asko irabazi ditu. Tartean, euskal kolektibitateen munduko txapelketa 2016an. Juan Karlos Kortarekin irabazi zuen. Inguruko herrietako txapelketa asko ere irabazi ditu: Alegin, Zaldibian… «Txapel gutxi ditut gordeta: munduko txapelketakoa eta Amalur elkartekoa».

Herriko txapelketetan semearekin parte hartzen du. «Kortarekin askotan jokatu dut, baina ez dut bikote finkorik. Herrian semearekin jokatzen dut». Ekaitzek ere oso gaztetan ikasi zuen musean jokatzen. «Bizitza guztian aita musean jokatzen ikusi dut. Etxean txapelak ikusten nituen eta nik ere jokatzeko gogoa nuen. Berarekin ikasi nuen, noski. Ondo zenbatzen eta malezia apur bat izaten irakatsi zidan: karta txarrei ahalik eta etekin handiena ateratzen, aurkaria baino abilagoa izaten, kartak ezkutatzen… 13-14 urterekin ikasi nuen. Urtezahar egunean familiarekin jokatzen genuen, Donostian».

Aitarekin jokatzeaz gain, lagunekin ere jokatzen du. «Kuadrillan zaletasun handia dugu, oso gaztetatik. Ingurukoek musean jokatzen zuten eta gu ere oso gaztetan hasi ginen. Herriko txapelketetan aitarekin jokatzen dut, baina herritik kanpoko txapelketa askotan ere parte hartzen dut. Izan ere, niri ere asko gustatzen zait musa. Lagunok herriz-herri ibiltzen gara. Zumarragako txapelketaz gain, Bergarakoa eta Azpeitikoa irabazi ditut».

«Niri ere asko gustatzen zait musa. Lagunok herriz-herri ibiltzen gara. Zumarragako txapelketaz gain, Bergarakoa eta Azpeitikoa irabazi ditut»

Ekaitz Zabala. Zumarragako muslaria

Aita eta bera antzeko jokalariak direla dio. «Jokalari oldarkorrak gara. Iniziatiba eramatea gustatzen zaigu. Dena den, aitarekin jokatzen dudanean, berak agintzen du. Kuadrillakoekin jokatzen dudanean, berriz, iniziatiba eramatea gustatzen zait».

Garai bateko jokoa eta egungoa
Euxebio semearekin bat dator. Dena den, beteranoek eta gazteek ezberdin jokatzen dutela diote. Beteranoak oldarkorragoak dira. «Lehengo musa eta oraingoa ez dira berdinak. Jokatzeko modua aldatu egin da. Gazteok keinuak gehiago erabiltzen ditugu. Gehiago pentsatzen dugu. Beteranoek azkarrago erabakitzen dituzte jokaldiak. Ez dute horrenbeste pentsatzen. Nik jokatzeko bi moduak erabiltzen ditut: beteranoena aitarekin ikasi nuelako eta egungoa gaztea naizelako», azaldu du Ekaitzek.

Zaletasun handia dagoela diote. «Musak ez du indarrik galdu. Gazteek asko jokatzen dute. Gainera, asko ikasi dute. Guk baino gehiago pentsatzen dute. Gu agresiboagoak gara. Ezberdin jokatzen dute, baina ondo», aipatu du. Beteranoek Txoko eta Haizea tabernetan jokatzen dute, besteak beste. Gazteen tenplua, berriz, Laket taberna da.

Heldu da ba beroaldia. Eta hainbat udalek San Joan bezperan surik ez piztea erabaki dute. Beste batzuk piztu dute, baina kontu handiz. Eta jaurlaritzak hainbat gomendio eman ditu: aire zabaleko berotik babestea, etxea fresko mantentzea, deshidratazioa saihestea eta lanean arriskurik ez hartzea, besteak beste.

Goierritar gehienak gomendioak fin-fin betetzen ari dira: eguzkiak gogor jotzen duen orduetan kaleak hutsik ageri dira, jendea itzala duten terrazetan pilatu da, adineko asko etxean gelditu dira, okindegi eta taberna askotan arratsaldetan beranduago irekitzea erabaki dute… 

Baina, hala ere, zaila da berotik ihes egitea. Neurri horiekin biziraupena bermatzen da, baina horrela ez dago freskatzerik. Freskatzeko modu bakarra bustitzea da. Ura da infernutik ihes egiteko modu bakarra. 

Igerileku, putzu, iturri…
Goierriko igerilekuak eta ur parkeak jendez gainezka ageri dira. Iturriak ere ez dira txarrak, burua freskatzeko edo ur pistolekin jolasteko. Putzuetan ere jende asko elkartu da. Legazpiko Telleriarte eta Brinkola auzoetako putzuetara, adibidez, Urretxuko eta Zumarragako haurrak ere joan dira.

Eta eskuineko argazkian ikus daitekeen moduan, Zaldibian hondartza inprobisatu dute: Zaldibia Beach. Herrian bertan, Kontxa bezala. Ez dute barandarik, ez dute Santa Klara uharterik… baina ezta medusarik eta jende pilaketarik ere. Eta Amundarain errekako ura Kontxakoa baino garbiagoa da. Gainera, belardia dute. Gorputzeko zirrikitu guztietan sartzen den harea baino askoz hobea! Txiringitoa eta barkillo saltzailea bakarrik falta zaizkie.

Beasaingo Nafarroako Etorbidea kalea, astelehen arratsaldeko lehen orduan, hutsik. 41 gradu markatzen zituen termometroak.Mikel Albisu

Osagaiak

• Arrautzak (pertsonako bat)
• Brioche ogi xerrak
• Gurina (ogia txigortzeko)
• Tipula (pertsonako erdia)
• Hirugiharra (pertsonako hiru)
• Parmesano gazta
• Tipulin freskoa (apaintzeko)
• Holandar saltsa egiteko

Bi arrautza gorringo

• 125 gramo gurin
• Limoi erdi baten zukua
• Bi koilarakada ur
• Gatza eta piperbeltza

Prestaketa

Brioche ogia txigortu zartaginean, gurin pixka batekin. Aparte, juliana erara txikitutako tipula gorritu olio olibarekin. Ogia txigortuta dagoenean, hirugiharra egin ondo gorritu arte.

Holandar saltsa egiteko, lehenengo urtu gurina, goiko aparra kendu eta utzi epeldu arte. Bi gorringoak, gatza, limoia eta ur pixka bat ontzi batean jarri, irabiatu irabiagailuarekin, eta gurina gehitzen hasi pixkanaka, baina koipea bakarrik.

Ondoren, arrautzak ur irakinetan egin, gatz eta ozpin pixka batekin banan bana.

Aurkezpena

Ogiaren gainean gazta birrindua bota, hirugiharra jarri gainean, eta gero tipula. Arrautza eginda dagoenean, arrautza jarri, eta holandar saltsarekin estali.

Amaitzeko, labean gratinatu eta bakoitza plater batean atera, gainean tipulina duela.

Benedictine arrautzak holandar saltsarekin.

LEGATZA, PIKILLO SALTSA ETA PORRU KURRUSKARIAREKIN

Osagaiak

• Legatz solomoa (pertsonako tako bat)
• Bi porru (parte zuria)
• Olioa
• Gatza eta piperbeltz zuria
• Oliba beltzak eta txorizoa, apaintzeko

Pikillo saltsa egiteko

• Tipula zuri eta gorri bana
• Hiru baratxuri ale
• Gatza eta piperbeltza
• Perrexil freskoa
• Ezti koilarakada bat
• Pikillo piper pote bat
• 150 gramo kozinatzeko esne-gain

Prestaketa

Txorizoa xafla mehetan eta oliba beltzak erditik moztu, eta 120 gradutara dagoen labean sartu, 50 minutuz.

Porru kurruskaria egiteko, porruaren zati zuria erditik moztu, eta gaineko hostoak erabili tira fin-finak egiteko. Gatza bota, eta irinean pasatu eta gero, oilo bero-berotan frijitu.

Legatza aurretik 180 gradutara berotutako labean sartu, eta 9 minutuz egin.

Pikillo saltsa egiteko, tipulak, baratxuria eta sobratu den porrua frijitu ondoren, piperrak, eztia, perrexila eta ur pixka bat gehitu, eta egosten utzi ordu erdiz. Gero dena birrindu, eta saltsa irabiatu.

Aurkezpena

Pikillo krema jarri plateraren hondoan, eta gero legatza. Gainean porru kurruskaria jarri, eta aurretik txiki-txiki egin dugun txorizoa eta oliba beltzak botako dizkiogu, apaintzeko.

Legatza, pikillo saltsa eta porru kurruskariarekin.Hitza

BI TXOKOLATEDUN MOUSEA

Osagaiak

Txokolate zuriarentzat

• 300 gramo txokolate zuri
• 500 gramo esne-gain
• Azukrea
• Bi gelatina xafla

Esnedun txokolatearentzat

• 300 gramo esnedun txokolate
• 500 gramo esne-gain
• Azukrea
• Bi gelatina xafla

Apaintzeko

• Mendafina Zigarrotxoak
• Almendra txikitua

Prestaketa

Lehenik gelatina xaflak hidratatu.

Ontzi batean, esne-gaina harrotu azukrearekin, eta aurretik urtutako txokolate zuria eskuz nahastu.

Hidratatutako bi gelatina xafla urtu, eta eragiteari utzi gabe, aurretik egindako nahasketari erantsi.

Beste ontzi batean, operazio berdina egin esnedun txokolatearekin. Eta bi nahasketak hozkailuan gorde 40 minutuz.

Aurkezpena

Kopa batean, almendra txikitua jarri eta gainean nahasketetako bat gehitu pasteletarako mahuka baten laguntzaz. Gainetik almendra gehiago ipini, eta ondoren beste nahasketa gehitu.

Apaintzeko, mendafin hosto batzuk eta zigarrotxo bat jarri.

Bi txokolatedun mousea.Hitza

Gema eta Patxi anaiak dira. Gabiriako Zantagoiti baserrikoak. Jesus Mari urretxuarra da. Itziar, berriz, Deban jaio zen, baina 5 urte zituenean familia Donostiara joan zen. Gemak eta Jesus Marik Golden dantzalekuan ezagutu zuten elkar. Itziarrek eta Patxik, berriz, Hernanin. Patxi Donostiara oinez joan zen eta ondoren lagunekin elkartu zen Hernaniko dantzaldira joateko. Bi bikoteek 1971n ezagutu zuten elkar.

Lau urte beranduago, ezkontzea erabaki zuten. «Donostiako taberna batean elkartu ginen batean erabaki genuen bi bikoteak batera ezkontzea. Ondoren, Etxeberri jatetxera joan ginen», azaldu du Kerejetak. «Urriaren 11n ezkondu nahi genuen, baina 11n dena hartuta zegoen», gehitu du Astigarragak. «Inork ez zuen Pilarika egunean ezkondu nahi!», dio Kerejetak. Izan ere, urriaren 12a espainiarren egun handia eta guardia zibilaren eguna da eta inork ez zuen Espainiarekin eta guardia zibilarekin lotzerik nahi. 

Ezkontzan Madrilgo desfilean baino jende gehiago elkartu zen ia: 300 bat lagun. Ahuntzik ez zuten (ezta behar ere), baina gonbidatu berezi bat izan zuten: elurra. Gabirian ezkondu ziren eta ondoren Etxeberrira joan ziren bazkaltzera. «Aurreko egunetan euria egin zuen eta Gabirian, dantzariak dantza egiten hasi behar zirenean, elurra hasi zen. Bazkarian zehar ere elurra egin zuen. Bazkalostean gizonezkoak elurrarekin jolasten hasi ziren eta emakumeak haserretu egin ziren», gogoratu dute. Barrenak berotzeko, mihi-arraina menier erara eta pintada armagnac-arekin jan zuten.

Euskal Herriko giro berotik eta elurretik, Kanarietako giro lasaira eta eguzkira. «Kanarietan sekulako beroa egin zuen. Gema erre egin zen!», dio Kerejetak. Jose Mari Goenagaren eta Jose Ramon Soroizen eskutik azkenaldian guztion ahotan dabilen Maspalomasen izan ziren. «Pentsa zenbat urte pasa diren eta orduan ere jendea larrugorritan ibiltzen zen», aipatu du Astigarragak.

Lagun kanariarra
Taxista bat izan zuten gidari. «Aireportutik hotelera eraman gintuen taxilariak Donostian egin zuen soldadutza eta euskaldunak estimu handian gintuen. Euskaraz ari ginela konturatu zenean, gure gidaria bera izango zela esan zigun. Bidaia antolatu batean parte hartu behar genuen, baina gutako bat gaixo zegoela esatea gomendatu zigun. Hala, berarekin ibili ginen ia egunero. Inor joaten ez zen tokietara eraman gintuen. Gurekin bazkaltzen zuen. Juan Medina Toledo zuen izena. Harrezkero, Kanarietara joaten zirenak berarengana bidaltzen nituen», azaldu du Kerejetak. «Pertsona ona zen», gehitu du Patxi Lizarazuk.

Penintsulara itzuli zirenean, errealitate gordinari aurre egin behar izan zioten. Kerejetak anaia kartzelan zuen, Madrilen, eta bera bisitatzera joan ziren Euskal Herrira itzuli aurretik. Astigarragak etxera bueltan kontrol batean gelditu zituztela gogoratu du.

50 urteotan gauza asko gertatu dira, munduan, Euskal Herrian eta bi bikoteen bizitzan. Patxik Zumarragako Esteban Orbegozo fabrikan lan egin zuen. Jesus Mari ere Orbegozon hasi zen, baina ondoren Banco Centralera joan zen. Gemak eta Jesus Marik hiru seme-alaba dituzte eta bost biloba. Itziarrek eta Patxik, bi seme-alaba eta hiru biloba. Ez dute elurrik ikusiko urrian eta ea fusilamendurik ere ikusten ez duten.

Toribio Kerejetak ondo ezagutzen du Antioko seroraren etxearen azken urteak nolakoak izan ziren, azken serora bere ama izan baitzen eta bera etxe hartan jaio baitzen. «Ni bertan jaio nintzen, 1957an. Nire ama, Paula Zabalo, hangoa zen. Bere gurasoak Goiburun bizi ziren eta baserria erre zitzaien. Diruz eskas zebiltzan eta nire aitona eta amona etxez-etxe ibili ziren. Azkenean, Antiora joan ziren».

Garai hartako bizimodua egungoaren oso ezberdina zen. «Aita (Manuel) Aratz Errekakoa zen eta Zumarragara etortzen zen lanera, Sagaspe zerrategira. Oinez etortzen zen, Pagotxetatik. Antiotik pasako zen eta hala ezagutuko zuen gure ama… Antion ezkondu ziren eta gu han jaio ginen. Aitak Orbegozon ere lan egin zuen. Orbegozoko lana basokoarekin uztartzen zuen. Basoak enpresan irabazten zuena emango balio, basoan bakarrik lan egingo lukeela esaten zuen. Pagoak trontzatzen lan egiten zuen. Ondoren, pinuarekin hasi ziren. Goizetan fabrikan lan egiten zuen eta arratsaldetan pinuak botatzera joaten zen».

Amak, berriz, Antioko tabernan lan egiten zuen eta baseliza txukun mantentzeaz arduratzen zen. «Taberna txiki bat zen. Garai hartan ez genuen inongo erosotasunik: ura ozta-ozta, argiak ipurtargiarena zirudien… Brasilek Munduko Futbol Txapelketa irabazi zuenean, amak telebista jartzea erabaki zuen. Jende asko elkartzen zen tabernan, Peleren partidak ikustera. Telebista transformadorearekin jarri behar izan zuen, ez baikenuen nahikoa argindarrik. Lasto-alanbre batetik jasotzen genuen argindarra. Elorriaga Goikoa argindarrik gabe ezagutu dut nik».

Bezeroak

Antioko tabernako bezero nagusiak ehiztariak, mendizaleak eta baserritarrak ziren. «Ehiztariek erbiak ehizatzen zituzten eta taberna izkinan eskopeta mordoa izaten ziren». Herrigunean bizi ziren familiak ere joaten ziren, asteburuetan. «Aiatik, Azkoititik… Orbegozon lan egitera etorritako euskaldunak gure tabernara etortzen ziren. Janaria etxetik eramaten zuten eta tabernan edaria eskatzen zuten. Batzuetan afariak ere egiten zituzten. Gure ama oso sukaldari ona zen. Gisatuak, arkumea… egiten zituen. Garai hartan arkumearen zati guztiak jaten ziren. Baita azazkalak ere ia! Barrukiak arrozarekin, pikatxa… Ostegun Santuan auzoko gazteek afaria egiten zuten. 20 bat lagun elkartzen ziren. Gaua luzatzen zitzaienean, goizean baratxuri-zopa eskatzen zioten amari».

Kerejetari ere tabernan lan egitea tokatu zitzaion. «Garai hartan ardoa barriketan heltzen zen eta nire lana botilak garbitzea eta betetzea izaten zen. Baita tabernan laguntzea ere. Egun handia Santa Isabel eguna izaten zen, noski. Agintariek gure etxeko balkoian Espainiako bandera jartzen zuten eta beti egoten zen iskanbilaren bat. Gure ama ez zen udalekoei bazkaria ematen ausartzen eta Mordo Enea jatetxekoek ematen zieten. Otarraina eta guzti jaten zuten. Gure etxea bota aurreko azken urteetan gure amak eman zien bazkaria udalekoei. Lehen urtean zinegotzi batek zorionak eman zizkion».

Jauntxoen bisita

Handik urte batzuetara etxea bota zieten, ordea. «Hori da hango pena handiena. Ez dakit zein zen nire gurasoek udalarekin zuten tratua, baina obra hasi zutenean etxea bota behar zela entzuten zen. Ez dakit nire gurasoak horren jakitun ziren. Gauza bakarra dakit: etxea gainera bota zigutela ia. Han bizi ginela, etxeari teilak kentzen hasi ziren eta aitak gelditu egin zituen. Udako gau batean herriko jauntxo batzuk etxera etorri ziren. Amari aitarekin hitz egin nahi zutela esan zioten eta amak basoko lanetan zebilela erantzun zien. Aita heldu zenean, berarekin hitz egin nahi zutela esan zioten, gazteleraz. Aita berotu egin zen eta euskaraz erantzun zien: Ez duzue lotsarik. Basotik nator eta lehenengo garbitu egin behar dut. Eztabaida gogorra izan zuten eta amak sukaldera bidali gintuen. Gure aitak erdaraz ozta-ozta zekien eta herriko jauntxoek aitari hori egiteak pena handia ematen dit. Zer nahi zuten, aita beldurtu? Gurasoek beste tratu bat merezi zuten. Euskaraz zekien norbait bidali zezaketen. Jauntxoak joan ziren, ordea. Haien semeak eskolan lehen lerroan egoten ziren, guk baino gehiago ikasteko. Hori guztia gogoratzen dudanean, berotu egiten naiz oraindik».

Hiri osoak hartu du euskal jaiak. Musika eta herri kirolak ez dira faltako. Uztailaren 29an hasi eta abuztuaren 3ra bitartean ospatuko da, bertako kaleak giro bereziz betez: kalean dantza, pintxoak eta lagun berriak egiteko parada.

Goierritik inguratutako lagunei, Euskal Herritik joandako besteekin batera, harrera beroa egin die Boiseko euskal komunitateak. Aireportuan zain zituzten ongi etorria emateko.

Hurrengo egunetan, jai berezi honetaz gozatzeko parada izango dute. Asteburuan, jaialdiak bere unerik ikusgarrienak eskainiko ditu. Sports Night ekitaldiak, herri kirol modalitate desberdinak uztartuko ditu; idi probak, harrijasotzaileak eta aizkolariak tarteko. Gari Garmendia harrijasotzaile idiazabaldarrak parte hartuko du bertan. Garmendiak sare sozialen bidez zabaldu du dagoeneko Boisen dela, eta jaialdian erabiliko duten materiala probatu du.

Horrez gain dantza jaialdiak ere egingo dira agertoki desberdinetan, Euskal Herritik joandako talde desberdinen parte hartzearekin. Eta igandean, euskal meza nagusia egingo dute St. John the Evangelist katedralean.

Ikusi bertatik bidali dizkiguten argazkiak:

Gezurra badirudi ere, Kerejeta parrokoaren eskutik zaletu zen. «Akolitoa nintzen eta Don Santiago parrokoak Atotxara joateko sarrerak banatzen zituen ondo portatzen zirenen artean. Niri bi aldiz tokatu zitzaidan: batean Eibarren aurkako partida ikusi nuen eta bestean Atotxan amaitu zen Espainiako Vueltako etapa».

Kerejetak karrera motza egin zuen Elizan, berehala bota baitzuten bihurria zelako. Don Santiagok ez zuen asmatu: erlijioa beharrean, Reala sartu zion zainetan. Duela 50 urte Realeko bazkide egin zen, kuadrillako beste batzuekin batera: Jesus Elgarresta, Anjel Mari Pozueta, Txomin Enatarriaga, Aniceto Mujika, Luis Angel Madariaga…

Atotxa asko gustatzen zitzaion. «Hasieran fruta merkatuaren aldeko atearen atzean egon ginen eta ondoren etxe orratzaren aldeko atearen atzean. Aurrerago palkoaren parean egon ginen, eserita. Oso toki ona zen. Partida primeran ikusten zen. Atotxa ezagutu dudan zelairik onena da. Txikia zen, baina a zer nolako giroa… Ikusleok jokalarien gainean geunden eta arerioek dena entzuten zuten. Hesia zelaitik metro batera zegoen eta a zer nolako kolpeak hartzen zituzten… Lokatza ere gogoratzen dut. Zelaia beti lokaztuta zegoen».

Anoeta erosoagoa da, baina hotzagoa. «Erdi-erdian gaude, hor ere palkoaren parean. Toki itxi bat dugu guretzat, palko txiki baten modukoa. Txomin Enatarriaga, Pozueta eta bere familia… denok elkarrekin esertzen gara».

Jokalari on asko ikusi ditu, bai harrobikoak eta bai fitxatutakoak. «Aldridge zaharra zela esaten zuten, baina zenbat gol sartzen zituen… Satrustegi, Lopez Ufarte, Arkonada, Bakero… Liga irabazi zutenean, jokalari on asko izan genituen. Boladak izaten dira. Oso zaila da horren talde ona argitzea. Azken sei urteetan ere oso ondo ibili gara. Azken denboraldia ez da oso ona izan, baina tira… Egungoen artean, Oiartzabal, Zubimendi, Remiro, Brais… jokalari onak dira. Becker ere gustukoa dut. Sergio Francisco entrenatzaile berriak oinarri ona dagoela dio, ea egia den».

Gijonen izan zen
Makina bat partida ikusi ditu, Donostian eta Donostiatik kanpo. «Zaragozara, Logroñora, Burgosera… joaten ginen. Baita Bilbora eta Iruñera ere, noski. Gijonen eta Zaragozako Kopa finalean izan ginen. Gijonera txistua eraman nuen eta kalejira egin genuen. Ingalaterran, Frantzian eta Portugalen ere izan naiz».

Baita toki ez horren exotikoetan. Murtzian, adibidez. Bera eta Francisco Javier Andueza Txikia izango dira diskoteka batetik irten, taxi bat hartu eta Murtziara Realaren partida bat ikustera joan diren bakarrak. Pasadizoa bikaina da. «Lagun bat bilatu eta Ezkioko Zodiak diskotekara joan ginen. Jaitsi ginen, baina gero inork ez gintuen igo nahi. Han jarraitu nahi zuten. Etxera oinez itzultzea erabaki genuen. Goizeko zazpiak inguru ziren eta Eitzagara heltzen ari ginela, Txikiak Ezetz Murtziara joan?, esan zidan. Goazen!, erantzun nion. Larunbat goiza zen eta egun horretan afaria nuen familiarekin. Etxekoak azokan ikusi nituen eta Murtziara nindoala esan nien. Etxera joan eta dutxatu egin nintzen».

«Atotxa ezagutu dudan zelairik onena da: a zer nolako giroa… ikusleok jokalarien gainean geunden»

«Sergio Francisco Realeko entrenatzaile berriak oinarri ona dagoela dio, ea egia den»

Iñaki Kerejeta. Realzalea

Familiari afarira ez zela joango esan, dutxatu… hurrengo pausoa taxia lortzea izan zen. «Geltokira joan ginen eta taxilari bati Murtziara joatea zenbat kostatzen zen galdetu genion. Egia esan, ez zitzaigun asko inporta. Gutxi kobratu edo asko kobratu, Murtziara joango ginen».

Ideia xelebre samarra izan zen eta bidaia ere bai. «Herri batean gelditu ginen… eta bertan bazkaltzen ari zen Zumarragako familia batekin elkartu ginen! Atxunberri, zer zabiltzate?, galdetu zidaten. Murtziara goaz Reala ikustera, taxilari eta guzti, erantzun nien».

Garai hartan Murtziara joatea ez zen broma. Errepideak egungoak baino okerragoak ziren. Hala, bidean hotel batean gelditu ziren lo egitera. «Hirurok gela batean sartu ginen. Hiru ohe zeuden eta taxilaria erdian jarri zen. Goizean sekulakoak bota zizkigun, zurrunga egin genuelako eta ez geniolako lo egiten utzi».

Halako batean Murtziara heldu ziren. Sarrerak erosi ondoren, bazkaltzera joan ziren. «Gure taxilariak taxia hoteleko aparkalekuan utzi zuen eta taxi bat hartu genuen. Taxilariari jatetxe on batera eramateko esan genion. El rincon de Pepe jatetxera eraman gintuen».

Bapo bazkaldu ondoren, La Condomina futbol zelaira joan ziren. Realak irabazi zuen. «Musti Mujika zumarragarra aulkian zegoela gogoratzen dut. Realak irabazi zuen, 1 eta 2».

Murtziatik lanera
Partida amaitu ondoren, etxera itzultzeko ordua heldu zen. «Igande arratsaldea zen eta Txikiak astelehen arratsaldean joan behar zuen lanera. Hala, lotan itzuli zen. Taxilariak, berriz, lo hartzen zuen. Gelditu beharra izan zuen eta ordu erdi bat egon zen lotan. Horren ondoren, oso ondo itzuli ginen. Itzuli ginenerako herri guztiak zekien non ibili ginen: taxilariaren familiak une oro etxekoei deika ari zelako, nire anaia Jesus Marik Madaya enpresako nagusiaren semeak El Rincon de Pepe jatetxean ikusi gintuelako… Taxilariari dena ordaindu genion, noski: bidaia, hotela, bazkaria…». Reala ikusteko halakoak egiteko gai den zaletu batek omenaldia merezi du, noski.

Juan Manuel Anaiarekin eta Musti Taldeko Javier Segura, Iñaki Ruiz de Egilaz eta Antonia Mateosekin; Mikel Oiartzabalek, Alex Remirok eta Imanol Alguacilek sinatu zioten kamiseta eusten.

Juan Manuel eta Joxe Mari anaiekin.

Ormaiztegiko hamaikakoa, Euskaraldirako. // Angel Elortza

IÑAKI REZUSTA GARRIDO

«Musika euskaraz egitea ateak ixtea zela zioten. Azkenaldian hasi gara antzematen hori ez dela hala. Euskaraz adieraztea norberaren nortasuna finkatzea ere bada»

EDURNE BLANCO MOREDA

«Gure etxeko ama hizkuntza ez bada ere, ahizpak eta biok beti egin dugu elkarrekin euskaraz»

OIHANE MURUA DE LA MATA

«Garrantzitsuena ez da gaur egungo industrian dagoen euskararen erabilera urria, euskara zabaltzearen helburuarekin eraikitzen ari den bidea baizik»

LUR ZUFIRIA ARANGUREN

«Euskara euskaldunon ondarea da. Hizkuntza bat izateaz gain, euskal historiaren, ohituren eta baloreen gordailu ere bada. Euskaraz bizitzea, bizitzeko modu bat da. Gure erantzukizuna da altxor preziatu honen transmisioa, euskarak biziraun dezan»

BILAL DHAILI DOURHBACHE

«Ez diezaiogun euskarari mugarik jarri, ezta gure bihotzei ere. Egunero, hitz bakoitza aukera bat da euskara bizirik mantentzeko. Bizi dezagun Euskaraldia, eta elkarrekin egin dezagun bidea!»

ASUN MENDIZABAL SODUPE

«Nire egunerokoan, bai familiartean bai lagunartean, beti daukat euskara ahoan»

KEPA JAKA NUÑEZ

«Euskal Herria da gorputza eta euskara bere bihotza; bihotzik gabeko gorputzak ezin du bizi»

IÑAKI LETURIA IURRITA

«Euskara izan da lanerako nire erreminta nagusia, baserri-mundutik laborategietara»

KEPA ISASMENDI GABILONDO

«Biarritzen, Tuteran eta Bastidan ere egin deigun euskaraz»

AITZOL KALLEJO UNANUA

«Euskaldunon ondare kulturalari jarraipena emateko erabiltzen dugun hizkuntza da euskara»

ARANTZAZU ZABALETA IZAGIRRE

«Ba al dago ezer politagorik gure amonek eta gurasoek erakutsitako hizkuntza eder hau baino? Euskara ahoan eta mundu guztira zabaltzeko indarra»

MILA REPISO MORENO

«Euskara Euskal Herrian sustrai handi bat da, kultura edo ohiturak bezala, zaindu egin behar da»

Osagaiak (4 lagunentzat)

• 12 pikillo piper
• Barruko orea
• Tipula 1
• Piper berde erdia
• Baratxuri ale bat
• Litro erdi bexamela
• 500 gr bakailao

Saltsa

• 2 tipula
• 2 baratxuri ale
• 6 pikillo piper
• Litro erdi bakailao salda edo ura

Prestaketa
Tipula, baratxuria eta piper berdea txiki-txiki ebaki eta zartagin batean gorritu. Bakailaoa gehitu eta egiten utzi. Bexamela gehitu eta dena ondo nahastu. Hozten utzi eta piperrak bete.

Saltsa egiteko tipula eta baratxuria txikitu eta su eztian bigundu. Piperrak eta salda gehitu eta 30 minutuz irakin. Gatza gehitu eta irabiatu
Piperrak saltsan jarri eta 15 minutuz su eztian irakiten eduki.

Aurkezpena
Platera baten erdian piperrak jarri, saltsarekin estali eta perrexil xehatu pixka bat gainetik bota.

Bakailaoz betetako piperrak.Mikel Albisu

ERREBOILOA LABEAN

Osagaiak (4 lagunentzat)

• 1500 gr-ko erreboiloa
• Oliba olioa
• Gatza
• 4 baratxuri ale
• Ozpina
• Kaiena piperra
• Kilo erdi patata
• Tipula erdi bat
• 250 ml ardo zuri

Prestaketa
Patatak eta tipulak zuritu eta xerra finetan ebaki, gatza gehitu, nahasi eta ardo zuriarekin laberako erretilu batean jarri. Guztiz estaltzen ez bada, urez estali. Labean sartu 180 gradutan 30 minutuz.

Erreboiloaren alde ilunean labana batekin ebaki buruaren azpitik isatsera. Labeko erretilu batean oliba olio apur bat eta ur pixka bat jarri. 18-20 minutuz laberatu erreboiloa, 220 gradutan.

Zartagin batean oliba oliotan kaiena eta baratxuri xerratua gorritzen jarri. Gorritutakoan erreboiloari gainetik bota.

Aurkezpena
Sortzen den salda zartaginera bota eta nahasi, erreboiloari gainetik bota, perrexil xehatua gehitu eta patatekin zerbitzatu.

Erreboiloa labean.Mikel Albisu

JOGURT, FRUITU GORRI ETA MANGO KREMA

Osagaiak (4 lagunentzat)

• 250 gr. fruitu gorri
• 500 gr. jogurt
• 200 gr. azukre
• 100 ml. esne-gain
• 250 ml. mango purea

Prestaketa
100 gramo azukre ur pixka batekin irakin, fruitu gorriak gehitu eta irakinarazi. Hozten utzi.

Jogurta beste 100 gramo azukre eta esne-gainarekin nahasi.

Mangoa zuritu eta irabiatu.

Aurkezpena
Edalontzi edo kopa batean fruitu gorri koilarakada bat ipini, jogurta gehitu eta azkenik mango purea.

Jogurt, fruitu gorri eta mango kremaMikel Albisu

Ez dute meritu makala, Eitza mendate gogaikarria baita. Goierriko txirrindulariei gehien gorroto duten mendatea zein den galdetuko baliete, seguru aski Eitzak irabaziko luke. Askok ez dute sekula igotzen. Atagoititik pasatzen dira Goierri behetik Goierri garaira.

Eitzak dena baitu aurka: gogor samarra izateaz gain, zenbait tokitan asfaltoa ez dago oso egoera onean. Paisaiak ez du asko laguntzen: zentral elektrikoa, autobideko zubia, Santa Lutziko industrialdea… Eta trafikoa handi samarra da: industrialdean jende askok lan egiten du, Santa Lutzin jende dezente bizi da eta autobidean bidesaria kobratzen ari zirenetik askok errepide zaharra erabiltzen dute.

Hori dela eta, mendate arriskutsu samarra da. Bi errei ditu igotzeko eta auto asko ziztu bizian igotzen dira. Txirrindulariak ahalik eta eskuinenetik joaten dira eta bihurguneetan beldurrez akabatzen egoten dira, ez baitakite badatorrela entzuten duten auto, kamioi edo autobuseko gidariak ikusi ote dituen. Gainera, mendatearen amaieran zoruan itsatsitako hormigoi txaplata batzuk saihestu behar dituzte, atzetik datorren ibilgailuaren jomugan jarri gabe.

Hala, Eitza igotzea ez da batere atsegina. Zortzi aldiz igo zuen Mikelek Eitza Atagoiti baino nahiago du, ordea. «Motzagoa da eta Eitzan nire konfort-zonan sentitzen naiz. Zortzi aldiz igo nuenean, ez nuen erronka gisa egin. Mendatea jaitsi nuen, Ezkioko igoera hasten den errotondaraino joan nintzen, itzuli eta Eitza igo nuen, berriro jaitsi nintzen… eta konturatu nintzenerako zortzi aldiz igo nuen».

Xabierrek, berriz, erronka gisa egin du. «Beste txirrindulariak egindakoa oso gogorra iruditu zitzaidan. Buru aldetik indartsua izan behar da horrelako zerbait egiteko. Gainera, zirkuituak 4.375 metro bakarrik ditu eta hiru minutu pasatxo bakarrik dituzu errekuperatzeko. Kirola kronometroarekin egiten ohituta nago eta bestearen denbora banekienez, banekien itzuli bakoitza egiteko zenbat denbora nuen. Baina buruarentzat oso gogorra da behin eta berriro gauza bera egitea. Are gehiago zenbaki zehatz bat buruan duzunean. Eta fisikoki ere gogorra da». 

Zirikatzaileak

Duela hilabete batzuk hamar aldiz egin zuen Xabierrek. «Baina kuadrillakoek ondo ezagutzen naute eta badakite zirikatzen banaute jarritako erronka egingo dudala. Zortzi aldiz igo zuena ni nintzela uste zuten eta hamar aldiz egin nuela esan nienean, edonork gainditu zezakeela esan zidaten eta 15 aldiz egitea proposatu zidaten. Azkenean 16 aldiz egin nuen, beste txirrindulariak egindakoa bikoizteko. Ez da broma: 69,9 kilometro dira eta 1.892 metroko desnibela. Igoeraren batez bestekoa %6koa da».

Eitza gustukoa du. «Niri ez zait etxera Eitzatik itzultzea axola. Batzuk nahiago dute Atagoititik itzuli edo Ormaiztegin trena hartu. Larunbatean Goierri kirol elkarteko zikloturistok bazkaria egin genuen eta batek ez duela inoiz Eitza igoko esan zuen. Nekatuta bazaude, alde ederra dago Atagoiti igo edo Eitza igo… Eitzak kilometro pasatxo bakarrik du!».

Hala, 16 aldiz igo ondoren, Eitza 23 aldiz igotzea du buruan. «Saltsa gustatzen zait. Horrelako gauzek lagun arteko giroa pizten laguntzen dute. 23 aldiz igotzea gustatuko litzaidake, horrela 100 kilometro egingo bainituzke Eitzan gora eta behera. Beste txirrindulariarekin egin nahiko nuke eta babesle batzuekin, gizarte arloko elkarteren batentzako dirua lortzeko. Erronken kontua lagunekin barre pixka bat egitea da, baina norbaiti laguntzeko balio badute, hobe».