«Akuiferoak, ura da daukagun altxorrik preziatuena»
Eremu karstikoen zaurgarritasunaz, eta lurpeko urek eta iturburuek planetaren biziraupenean duten funtsezko egitekoaz hitz egin du AHTaren proiektuaren aurka azaroan antolatu diren bi saiotan.
Inma Mugerza hidrogeologoa, Ataungo Paxkualiturrin. Iñaki Gurrutxaga Astebeteren buruan bi aldiz izan da Goierrin Inma Mugerza (Elgoibar, 1970) hidrogeologoa AHTaren proiektuak ibilbideko natur eremuetan eragin ditzakeen arriskuen berri ematen. Stop Zundaketak-AHTrik ez! ekimenak gonbidatuta, azaroaren 23an Idiazabal eta Olaberri artean egin zen martxaren ondoren herriko plazan egindako ekintzetan parte hartu zuen, eta azaroaren 28an AHTak ingurune karstikoak zeharkatzearen arriskuak hitzaldia egin zuen Ataunen.
Hidrogeologoa izanda, eta gai zehatzagoetan sartu aurretik, planetan uraren banaketa nolakoa den azaltzen hasi ohi dituzu zure hitzaldiak. Zergatik?
Normalean aipatzen dena da planetaren %75 urak estaltzen duela, baina hori ur gazia da. Eta non dago ur geza? Lur azpian. Orduan, nik bigarren pauso bat ematen dut, eta esaten dut gainazala berari baino ur bolumenari begiratzeko. Ur bolumen guztia kontuan izanda, planetaren %97 baino gehiago ur gazia da. Ur geza %3 baino gutxiago da, eta ur gez horren ia bi heren solido egoeran dago: Ipar poloan, hego poloan, glaziarretan… Planetan egoera likidoan dagoen ur gezaren %96 lurrazpiko urak dira.
Euskal Herrian mota desberdinetako akuiferoak ditugu. Aralarren esaterako, akuifero ezberdinak daude, guztiak karstikoak. Nola azaldu zer den akuifero bat?
Lur eremu edo harri eremu handi bat da –hamarnaka kilometrotik milaka kilometro koadro artekoa izan daiteke–. Tamaina askotako eremuak daude. Eremu horietan euria egiten duenean urak harria zeharkatzen du bertikalki, eta heltzen da iragazgaitza den geruza batera eta hasten da horizontalki mugitzen, iturburu baten bila. Eta orduan, iturburutik ura ateratzen da, iturburu batetik edo gehiagotik; hau da, denbora guztian ur mugimendua dago, batzuetan oso geldoa bada ere. Euri gutxi egiten duenean, iturburu horien emaria jaitsi egiten da.
«Planetan egoera likidoan dagoen ur gezaren %96 lurpean dago, lurrazpiko urak dira»
Eta akuifero karstiko bat?
Akuifero karstikoak disolbagarriak diren harrietan sortzen dira. Gure kasuan gehienak kareharrietan sortzen dira. Kareharria disolbagarria da, karbonato kaltzikoz osatutako harriak dira, eta euri urak azidotasun pixka bat izan behar du harria disolbatu ahal izateko. Euria lurzorura heltzen denean, lurzoruak daukan karbonoa bereganatzen du eta azido karbonikoa sortzen da, eta azido karboniko horrek harria jan egiten du, kobazuloak, leizeak eta era guztietako barrunbeak sortuz. Akuifero karstikoetan uraren zati bat barrunbe handi horietatik mugitzen da, eta beste zati batez. Beste zati bat, pitzadura txiki-txikietatik mugitzen da oso-oso-oso poliki.
Zerk egiten ditu zaurgarri?
Uraren zati handi bat barrunbeetatik mugitzen denez, akuiferoak ez dauka ur hori iragazteko gaitasunik, eta hortaz, ura akuiferora zikina sartuko balitz, zaila izango litzateke bidean garbitzea. Beste akuifero mota batzuetan iragazteko gaitasun pixka bat badago, hareharrietan adibidez. Hareharrietatik oso poliki mugitzen da ura, eta iragazteko gaitasuna du. Ingurune karstikoetan kobazuloak-eta barruan daude, baina gainazalean lapiazak daude, dolinak daude, depresioak daude, eta orduan, beraien azpian gainazaletik gertu tunel bat edo zulo bat egiteak, lur eremu hori hondoratzeko arriskua handitu egiten du.
«AHTaren proiektuaren arrisku handienetako bat da iturburuak lehortzea. Dagoeneko asko lehortu dira Euskal Herrian AHTaren eraginez, 30 baino gehiago»
Eta zeintzuk dira halako proiektu handi batek eremu horietan sor ditzaketen arriskuak?
Akuiferoak izanik, iturburuak ematen dituzte. Adibidez, Ataunen Aiaiturrieta dago, hori da ezagunena, eta Zaldibiako kasuan, esaterako, Osinberde. Gehiago ere badaude. Orduan, zer pasatzen da? Tunel bat egiten baldin baduzu lurrazpiko uraren bidetik, urarentzat bide berri bat egiten ari zara, eta orduan akuiferoa hustu egiten duzu. Arrisku handienetako bat da iturburuak lehortzea. Dagoeneko asko lehortu dira Euskal Herrian AHTaren eraginez, 30 baino gehiago. Udalaitzeko Bostiturrieta horregatik lehortu zen 2010. urtean.
Arriskuak gehiago ere badirela eman duzu aditzera.
Kutsadura da bestea. Obrak egiten ari direnean, normalean tunelak egiten dira rotoperkusio bidezko makina batzuekin, horiek sartu eta lurra ateratzen dute. Beste kasu batzuetan erabiltzen dituzte boladurak. Orduan, detonazioak daudenean, sortzen dira fraktura berriak, eta orduan, urak topatu ditzake bide berriak. Beste alde batetik, hor sortzen diren hautsak ura zikintzen du. Eta horietaz aparte, obretan hidrokarburoen deposituak apur daitezke, edota beste arrisku batzuk ere badaude. Ez dira propio egiten diren kalteak, baina gertatu daitezke makineriaren narriatzearen eraginez.
Kasuren bat aipa dezakezu?
Hernialden gertatu zen. Lurra hondoratu zen. Dolinak zeuden han, itxura borobilduko depresioak, Urbian eta Euskal Herriko beste hainbat lekutan ikus daitezkeenak. Horiek ez daude kasualitatez, behean kareharria dago, akuifero karstifikoa, eta horiek azpian tutu bertikal bat izaten dute. Euri uraren sarrera naturalak dira, akuiferoa hortik elikatzen da. Tunel bat egiterakoan tutu bertikal horietako batekin topo egiten bada goian dagoen lurra beherantz joateko arriskua handia dago.
Idiazabal eta Olaberrian, besteak beste, zundaketak egin asmo dituzte. Zer da zehazki zundaketa batean egiten dutena?
Zundaketa mota asko dago, hemen ari direnak egiten zundaketa geoteknikoak dira. Ni hidrogeologoa naiz, eta hidrogeologian ere zundaketak egiten dira prospekzio hidrogeologikoak egiteko, hau da, akuiferoak eta lur azpiko uren ezaugarriak aztertzeko. Zundaketa geoteknikoak egiten dituzte ze harri mota topatuko duten jakiteko, eta txurro moduko batzuk ateratzen dituzte, zundaketaren lekukoak dira horiek. Nik ez dakit zer sakoneran egin nahi duten tunela –edo tunelak–. Metro gutxi batzuetatik ehun metrora bitartean izaten dira normalean, batzuetan luzeagoak ere bai. Harria metroz metro ateratzen dute eta bere ezaugarri mekanikoak ikusten dituzte (pitzadurak, kristalizazioak, harri motaren aldaketak, buztina dagoen, zuloak dauden erdian…) Hortik informazioa ateratzen dute, jakiteko harri hori geoteknikoki edo mekanikoki egonkorra den ala ez.
«Zundaketak egiten dituzte harriak geoteknikoki edo mekanikoki egonkorra diren ala ez jakiteko»
Badirudi Aralar ertz batetik zeharkatuko duela proiektuak, eta gero eremu hiritarrago batera egiten du bideak. Hidrogeologia aldetik ezberdinak dira eremuak?
Aralar dago, oro har, kareharriz osatua, baino kareharri ezberdin pila bat daude, ezaugarri ezberdinak dituztenak. Aralar ez da akuifero bakarra, akuifero ezberdinak ditu. Barrunbe handiak daude, frakturazioak, pitzadurak, failak.. Idiazabal eta Olaberria aldean ez da kareharri-kareharria, beste harri mota batzuk daude, baina karszifikatu egiten dira baita ere. Beste egitura batzuk ere badaude. Olaberri aldean ez dago iturburu handirik, baina Idiazabalen bai. Emari aldetik ez dira Aralarkoak bezain emaritsuak, baina baserri askok ura hortik hartzen dute ura. Trenbidea hortik pasatuko balitz, iturburu horiek ere arriskuan egon litezke.
AHTaren obren eraginez, Euskal Herrian 30 errekasto baino gehiago agortu direla aipatu duzu. Behar adinako garrantzirik ematen al zaie kalte horiei?
Ez dakigu zer altxor daukagun. Akuiferoak, ura da daukagun altxorrik preziatuena. Ura behar-beharrezkoa dugu, planeta honetan bizitza dago urari esker, eta gure errekek eta ibaiek udan mantentzen dute ura lurrazpiko urari esker, bestela lehorrak egongo lirateke. Eta ez gara horretaz ohartzen, eta txorroan ura daukagun bitartean, ondo. Herriak dauden lekuetan egotea ez da kasualitatea. Herriak daude iturburuak dauden lekuetan, ez errekak dauden lekuetan bakarrik. Iturburuak galtzen baditugu, herriak desagertuko lirateke. Gero zer egingo dugu? Zisterna batekin ura ekarri ez dakit nondik?
«Nik arriskua aipatzen dut, kalteak gertatu baitaitezke, baina igual ez. Hala ere, erne egon behar gera»
Eta zer eragin izan dezake larre eremu eta nekazaritza lurretan?
Ez dakit hori esaten. Tunela azpitik egiten baldin bada, lurra hondoratzea izango litzateke arriskua, ingurune karstikoetan bereziki. Gero, badauzkagu beste arrisku batzuk ekosistemetarako. Kobazuloetan ekosistema oso zaurgarriak daude, saguzarrez aparte, hor espezie pila bat bizi dira. Orduan, zuk inguruan hautsa sortzen baldin baduzu, urak bere beste bide batzuk hartzen baldin baditu, iturburuak lehortzen baldin badira, akuiferoaren maila freatikoa (saturazio maila) jaisten baldin bada, arriskua da ekosistema guztiaren oreka aldatzen eta hondatzen dela. Ataunen egonda, eta Aita Barandiaran hemengoa izanda, ezin utzi aipatu gabe ondare arkeologikoan sortu daitekeen kaltea.
Azken horri ez zaio horrenbeste erreparatuko seguru asko.
Udalaitzen, Lezetxikin, hondamendi batzuk igarri ziren. Hemen ez dakigu zehazki nondik igaroko den trena, eta inguru horietan halako ondarerik badagoen ala ez.. Nik arriskua aipatzen dut, kalteak gertatu baitaitezke, baina igual ez. Hala ere, erne egon behar gera.
